خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)ـ ابنا: واقعه غدیر خم تنها یک رویداد تاریخی در تعیین جانشین پیامبر اسلام(ص) نیست، بلکه نمایشنامهای کامل از چگونگی پذیرش ولایت، هم از سوی حاکم و هم از سوی مردم است. در این رویداد، پیامبر(ص) با اقامه حجت، استدلال و ذکر آیات، الگویی از «ولایتپذیری آگاهانه، اختیاری و متعهدانه» را ترسیم کرد که با مفاهیم قرآنی و سنت نبوی گره خورده است. این الگو برخلاف اطاعت کورکورانه از حاکم خودکامه، بر شناخت، مسئولیت و پایداری بر عهد تأکید دارد.
الگو در غدیر
۱. اصل ابلاغ و اتمام حجت (آیه تبلیغ)
قرآن میفرماید:
«یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ ۖ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ...»(۱)
به تصریح مفسران فریقین، این آیه در آستانه غدیر نازل شد و به پیامبر(ص) دستور داد که ولایت امیرالمومنین علی(ع) را آشکارا ابلاغ کند؛ در غیر این صورت رسالت خود را انجام نداده است.
بنابراین ولایتپذیری صحیح زمانی شکل میگیرد که پیش از آن، ابلاغ کامل و روشن انجام شده باشد. مردم حق ندارند بدون آگاهی از شاخصهای ولی، تسلیم شوند. پیامبر(ص) با ترس از واکنش مردم، دستور الهی را به تأخیر نینداخت و حجت را تمام کرد.
۲. اصل کاملشدن دین با پذیرش ولایت (آیه اکمال)
بلافاصله پس از بیعت مردم با امیرالمومنین علی(ع) در غدیر،این آیه نازل شد:
«...الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلَامَ دِینًا»(۲)
این آیه نشان میدهد که ولایتپذیری جزئی از دین و تکمیلکننده آن است.
بنابراین ولایتپذیری در نگاه غدیر، یک اضافه یا مستحب نیست؛ بلکه رکنی است که بدون آن دین ناقص میماند. پس مؤمن باید ولایت را به مثابه ارکان دین بپذیرد، نه یک تعارف سیاسی.
۳. اصل اطاعت از اولیالامر همراه با شرط (آیه اولیالامر)
قرآن میفرماید:
«أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ»(۳)
هر چند این آیه پیش از غدیر نازل شده، اما پیامبر(ص) در خطبه غدیر، با معرفی امیرالمومنین علی(ع) به عنوان «مولی» و «اولی به تصرف»، عملاً مصداق «اولیالامر» را تعیین کرد.
بنابراین اطاعت از ولی، بدون اطاعت از خدا و رسول معنا ندارد. یعنی ولایتپذیری باید در چارچوب شرع و عقل صورت گیرد.
۴. اصل مودت و پیروی از راه صادقان (آیه مودت)
خداوند می فرماید:
«قُلْ لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی»(۴)
مفسران شیعه و بسیاری از مفسران اهل سنت، «قربی» را به امیرالمومنین علی(ع)، حضرت فاطمه و حسنین(ع) تفسیر کردهاند. پیامبر(ص) در غدیر، این مودت را به اطاعت و پیروی عملی پیوند زد.
پس ولایتپذیری صرفاً یک احساس قلبی (مودت) نیست، بلکه باید به تبعیت از گفتار و رفتار ولی تبدیل شود. در غیر این صورت، دروغ است.
۵. دو روایت کلیدی از غدیر
روایت اول: حدیث ثقلین
پیامبر(ص) در بخشی از خطبه غدیر فرمود:
«إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ: کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی، مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی أَبَدًا(۵)
بنابراین ولایتپذیری از اهل بیت(ع) جداییناپذیر از تمسک به قرآن است. یعنی هرگز نباید پذیرش ولایت به قیمت کنار گذاشتن کتاب خدا تمام شود. الگوی علوی، «ولایتِ همراه با قرآنمحوری» است.
روایت دوم: حدیث «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ»
پیامبر(ص) پس از نصب امیرالمومنین علی(ع) و گرفتن بیعت، خطاب به مردم فرمود:
«اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ، وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ، وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ، وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ»
پس ولایتپذیری علوی دارای دو روی سکه است: هم دوستی و یاری با ولی، هم دشمنی با دشمنان او. این به معنای تعصب کور نیست، بلکه به معنای وفاداری به جبهه حق در برابر باطل است.
بنابراین الگوی ولایتپذیری علوی که از خطبه غدیر و آیات نازلشده در آن واقعه استخراج میشود، از پنج مؤلفه اساسی تشکیل شده است:
1. آگاهیبنیانی: ولایت باید پس از ابلاغ روشن و اتمام حجت پذیرفته شود (آیه تبلیغ).
2. ضرورت اعتقادی: ولایتپذیری تکمیلکننده دین است و ترک آن، نقص در دین به شمار میآید (آیه اکمال).
3. اطاعت مشروط: اطاعت از ولی همواره در طول اطاعت از خدا و رسول است و هرگز مطلق و خودمختار نیست (آیه اولیالامر).
4. همراهی با عمل: مودت قلبی باید به تبعیت عملی از سیره ولی بینجامد (آیه مودت).
5. وفاداری و تمسک به کتاب خدا: بر اساس حدیث ثقلین، ولایتپذیری بدون چنگ زدن به قرآن، گمراهی است و بر اساس حدیث من کنت مولاه، وفاداری به ولی به معنای یاری او در برابر دشمنان است.
در مجموع، غدیر الگوی «ولایت آگاهانه، مسئولانه و پایدار» را ارائه میدهد که با فرهنگ اطاعت کورکورانه یا سکوت در برابر خطا تفاوت بنیادین دارد. پذیرش این الگو میتواند معیاری برای سنجش هر نوع رابطه رهبری و پیروی در جوامع اسلامی باشد؛ رابطهای که در آن نه حاکم خودکامه است و نه مردم بردهوار تسلیم، بلکه هر دو در پرتو قرآن و عترت به سوی کمال حرکت میکنند.
پس نوشت:
۱. سوره مائده/ آیه ۶۷
۲.سوره مائده/آیه۳
۳.سوره نساء/ آیه ۵۹
۴. سوره شوری/ آیه ۲۳
۵.خطبه غدیر
۶.النسائی، خصائص امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب، ج۱، ص۱۰۳
فیروزه دلداری(پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی)
نظر شما